bon, bonne
bon, bonne, adj. 01 [qui a les qualités souhaitées] : bon, bone [dans certains contextes] ◊ Il a de bons yeux. Li néna bon zié. Son zié lé bon. ◊ Elle donne de bons conseils. El i done bon konsèy. ◊ Marie est en bonne santé. Marie lé en bone santé. ◊ La santé de Marie est bonne. La santé Marie lé bon. ◊ Une bonne terre : terre tann ; bone terre.
bon, bonne, adj. 02 [agréable, qui procure du plaisir] : bon ; bone [dans des expressions figées] ; bandé [≠ fr. bandé] ; dosse, dosse minosse ; au poil ; gadianm ; gadioume ; an nik ◊ Très bon : bien bon, bien-bien bon (mèm) ! ◊ Un bon lit : in bon lit. ◊ De bonnes vacances : bon vakanse ; gayar vakanse ◊ Yves a passé de bonnes vacances au bord de la mer. Lï la-passe gayar vakanse bord-d'mer.
bon, bonne, adj. 03[agréable au goût ; goûteux ; excellent ; délicieux ; savoureux] : bon ; bone ; fantézi ; gouté ; dosse ; kadosse ; vayan [≠ fr. vayan] ; kalou… ◊ Un bon cari : in bon kari ; in kari fantézi/ dosse/ … ◊ De bonnes mangues : bon mang/ mang gouté/ dosse/ ….
bon, bonne, adj. 04 [qui est juste, exact, convient ; correct] : bon ; san défo ; jüst bon ; konmkifo ◊ Toutes ses additions sont bonnes. Toute son ladission lé bon/ lé sans défo. ◊ Il faut prendre l’air, c’est bon pour la santé. I fo pran in-pé l'air : ça lé bon po la santé. ◊ Vous n’avez pas pris le bon chemin. Ou la-pa pran le bon chemin. ◊ Ce vieux cartable est bon à jeter. Vié sak lékol-là lé jüst bon po jeté.
bon, bonne, adj. 05 [qui fait le bien, qui est généreux, qui manifeste de la bonté ; charitable ; généreux] : bon ; bon-kër ; bon-fon ◊ Il est bon. Li lé bon / li lé/ néna bon-kër/ li lé (néna) bon-fon ◊ Il est exceptionnellement bon. Li lé bon konm in Jézü ◊ Il est bon pour les animaux. Li lé bon èk zanimo. ◊ C’est un bon garçon. Ça in bon garçon ; Cé-t’in bon garson. ◊ C'est une bonne fille. Ça/ Cé-t’ in bon/ bone fiy.
bon, bonne, adj. 06 [qui tient bien son rôle, fait bien son travail ; compétent ; consciencieux] : bon ; bone [rare] ◊ C'est un bon médecin. Ça in doktër. Cé-t'in bon doktër.
bon, bonne, adj. 07 [doué ; fort ; compétent ; consciencieux] : bon ; for ; gabié ◊ Marie est bonne en math. Marie lé for/ lé bon/ lé gabié en math. ◊ Marie est bonne au grimper. Marie lé for/ lé gabié po grinpé. ◊. C'est un bon élève. Cé-t’in bon zélèv.
bon, bonne, adj. 08 [de disposition agréable] : bon, bone ◊ Être de bonne humeur : ète bone himér ; lo* degré lé bon. Il est de bonne humeur : li la-bien lévé.
bon, bonne, adj. 09 [se dit de quelqu’un qui est candide et naïf] : tro bon ; tro jantiy ◊ Tu es bien bon de te laisser faire ainsi. Ou lé tro bon/ tro jantiy kite fé ça sanm ou.
bon, bonne, adj. 10 [exprime l’importance de la quantité, de l'intensité ; gros] : bon ; bone [rare] ; joli, zoli ◊ Une bonne distance : in(n) bon/ bone distanse. ◊ Un bon rhume : in bon coup d’gripe. ◊ Un bon bout de temps : in bon / in(n) bone koupe de temps. ◊ Une bonne raclée : in bon dékoksion/ in bon rèst-trankil/ in(n) bone koke [trivial]. ◊ Deux bons doigts de rhum : deux doigt fané [écartés] le rhom. ◊ Un bon nombre : in bonpé. ◊ Une bonne centaine : cent à monté. ◊ Bon poids : in(n) pou la grèsse. ◊ En prenant ce raccourci, vous gagnerez un bon quart d’heure. Si ou i pran ptit shemin-d'travèrse-là, ou i gaingne in zoli kar-d'hër.
bon, bonne, adj. 11 [avec qui l’on s’entend bien] : bon ◊ Un bon ami : in bon kamarade. ◊ Un très bon ami : in gran kamarade.
bon, bonne, adj. 12 ◊ À bon escient [avec discernement] : èk sajèsse ; konmkifo ◊ Elle parle, agit à bon escient. Èl i koze, èl i aji èk sajèsse.
bon, bonne, adj. 13 ◊ À quoi bon ! Va sèrve koça ! Pou koça !
bon, bonne, adj. 14 ◊ Bon anniversaire! Bon lanivèrsèr ; bone fête [ancien]
bon, bonne, adj. 15 ◊ Bon appétit ! Bone apéti ! Bon lapéti !
bon, bonne, adj. 16 ◊ Bon comme du bon pain : bon konm in grin d'lantiy ; bon konm in mouton.
bon, bonne, adj. 17 ◊ Bon comme la romaine : jantiy konm lantiy ; bon konm in Jézü.
bon, bonne, adj. 18 ◊ Bon côté : bon ; bon koté ◊ Il a un bon et un mauvais côté. Li néna in bon koté, in mové koté. Li na d’bon konm mové koté.
bon, bonne, adj. 19 ◊ Bon courage ! Tienbo séktër !
bon, bonne, adj. 20 ◊ Bon débarras ! Bon débara ! In soulajman ! Té déjà tan !
bon, bonne, adj. 21 ◊ Bon Dieu de Bon Dieu ! interj. : tamèr ! [fam.] ; kittamér ! [fam.] ; tabouré ! [prononcé ta… bouré] ; foutor ! [fam.]
bon, bonne, adj. 22 ◊ Bon mot, loc. nom. : kozman gayar.
bon, bonne, adj. 23 ◊ Bon pour : bon po ◊ L'ayapana est bon pour l'estomac. Layapana lé bon po léstoma.
bon, bonne, adj. 24 ◊ Bon sens : konprenür ; moral ◊ Il a du bon sens. Li néna la moral lojik. ◊ C'est le bon sens. Ça i tienbo deboute.
bon, bonne, adj. 25 ◊ Bon(ne) à rien, loc. adj. : janfoute, zanfoute ; in léstré ; bon à rien ; vorien ; moukate [trivial].
bon, bonne, adj. 26 ◊ Bonne chance : bone shanse.
bon, bonne, adj. 27 ◊ Bonne conscience – Il a bonne conscience. Li lé trankil èk son konsianse. Son kër lé klèr.
bon, bonne, adj. 28 ◊ Bonne voie : lo* bon shemin ◊ Il est en bonne voie pour réussir. Li lé dann bon shemin po li gaingné/ po li réüssir.
bon, bonne, adj. 29 ◊ C’est bon ! Lé bon ! Lé doss !
bon, bonne, adj. 30 ◊ Croire bon de / juger bon de/ trouver bon de : majine/ kroire ça in bon zafèr si ◊ Il a cru bon de : li la-kroire/ la-majine té in bon zafér si…
bon, bonne, adj. 31 ◊ De bon cœur, loc. adv. : bon-kër ◊ Tu fais cela de bon cœur. Ou i fé ça bon-kër.
bon, bonne, adj. 32 ◊ En aCf. de bonnes ! [plaisanter] ◊ J'arrêterais mon travail, tu en as de bonnes ! I fo mi arète mon travaïy ! Ou i farse, là !/ Ou i plézante, là !/ Ou i kasse lé-küi ! [très fam.].
bon, bonne, adj. 33 ◊ Il est bon de … il est bon que… [Il est souhaitable, convenable de, que] : In bon nafèr si… sré bon/ gayar ◊ Il serait bon de la mettre au courant. Sré bon/ sré gayar mètte aèl o-kouran/ fé konète aèl. ◊ Il est bon qu'elle sache la vérité. Lé bon k'èl i koné la vérité.
bon, bonne, adj. 34 ◊ N’être plus bon à rien : ète bon pou jété; fini bon po jeté.
bon, bonne, adj. 35 ◊ Pour de bon ; tout de bon : toudibon [ancien : LHéry.] ; po vréman ; po toulbon.
bon, bonne, adj. 36 ◊ Souhaiter la bonne année : souète la bone ané/ la banané [ancien].